Πολιτική και Φύλο

Εισήγηση της Προέδρου του ΠΙΚ Λίας Καλλίδου- Έλληνα στην εκδήλωση του ΠΙΚ στη Λάρνακα με τίτλο: Πολιτική και Φύλο- Γυναίκες στα κέντρα λήψης πολιτικών αποφάσεων και η σημασία της παρουσίας των γυναικών στην τοπική αυτοδιοίκηση.

4 Δεκεμβρίου 2011

Η μη ισόρροπη συμμετοχή γυναικών και ανδρών στα θεσμικά κέντρα λήψης αποφάσεων, είναι ένα θέμα διαρκώς επίκαιρο, ιδιαίτερα κατά την διεξαγωγή εκλογών για την ανάδειξη εκπροσώπων σ'αυτά τα κέντρα, όπως στη βουλή και στα συμβούλια των τοπικών αρχών. Στην Κύπρο, οι γυναίκες είναι πέραν του μισού πληθυσμού και του εκλογικού σώματος, εντούτοις η συμμετοχή τους στα κέντρα λήψης αποφάσεων παραμένει περιορισμένη.

Η  δημοκρατία δεν υφίσταται χωρίς την ισότιμη συμμετοχή όλων των πολιτών, δεν υφίσταται χωρίς ισότητα των φύλων.  Στην Κύπρο η υπο-εκπροσώπηση των γυναικών στα θεσμικά όργανα αποτελεί σοβαρό εμπόδιο για την εύρυθμη λειτουργία της δημοκρατίας και υπονομεύει κάθε προσπάθεια για την προώθηση μιας πιο ανοικτής και συμμετοχικής δημοκρατίας.

Τα πολιτικά κόμματα και το κράτος έχουν, κατά τη γνώμη μου,  την κύρια ευθύνη! Τα πολιτικά κόμματα και το κράτος έχουν την εξουσία να λαμβάνουν αποφάσεις σχετικά με το ποιος/α είναι στις εκλογικές λίστες και ποιος/α διορίζεται σε διάφορα θεσμικά όργανα και άλλες θέσεις κλειδιά. Θα πρέπει να δεσμευτούν στην προώθηση του δικαιώματος των γυναικών για ίση συμμετοχή στην πολιτική ζωή της Κύπρου και στην ίση εκπροσώπηση των γυναικών στις θέσεις λήψης αποφάσεων. Δεν αρκούν πια τα λόγια και οι υποσχέσεις σε διάφορες εκδηλώσεις. Θα πρέπει να περάσουν σε έργα και κυρίως σε αλλαγές στη νοοτροπία λειτουργίας των κομμάτων και των θεσμών. Μια νοοτροπία που αποκλείει ή περιορίζει τις γυναίκες από το πολιτικό και εκλογικό γίγνεσθαι. Οι όροι και οι κανονισμοί του πολιτικού παιγνιδιού έχουν τεθεί από δεκαετίες και δεν ευνοούν καθόλου τη γυναικεία παρουσία. Το αντίθετο. Όλα συνηγορούν στον αποκλεισμό της, παρά το γεγονός ότι είναι και συνταγματική επιταγή η συμμετοχή των γυναικών, υπό την έννοια ότι πρέπει να διασφαλίζεται η ισότητα των πολιτών, να δίδονται ίσες ευκαιρίες και βεβαίως μια σειρά από διεθνείς και ευρωπαϊκές συμβάσεις τις οποίες έχει κυρώσει η Κυπριακή Δημοκρατία.

Είναι  λοιπον αναντίρρητο γεγονός ότι η συμμετοχή των γυναικών στις διάφορες εκλογικές διαδικασίες δεν είναι αυτή που θα έπρεπε να είναι. Και επειδή οι αριθμοί από μόνοι τους έχουν απίστευτη δύναμη, ας μιλήσουμε με αριθμούς. Μόνο τέσσερις γυναίκες επί συνόλου 87 υποψηφίων Δημάρχων έχουν υποβάλει υποψηφιότητα για το αξίωμα στις επερχόμενες Δημοτικές Εκλογές, ενώ σε σύνολο 1,850 υποψηφίων Δημοτικών Συμβούλων μόνο οι 400 ( 21,5%) εξ αυτών είναι γυναίκες. Οσον αφορά στη Βουλή, η εκπροσώπηση γυναικών κατατάσσει την Κύπρο 25η από τα 27 κράτη μέλη,  μόνο τη Μάλτα και την Ουγγαρία προσπερνά η Κύπρος.

Για να συνεχίσουμε να μιλούμε με αριθμούς, να θυμίσω ότι στις βουλευτικές εκλογές του περασμένου Μαϊου, η συμμετοχή των γυναικών στα ψηφοδέλτια των υποψηφίων βουλευτών μειώθηκε περίπου στο 1/2 σε σχέση με τις βουλευτικές εκλογές του 2006. Σύμφωνα με τα στατιστικά στοιχεία που υπάρχουν, μόνο 98 γυναίκες ήταν υποψήφιες για τις 56 έδρες της Βουλής, σε σύνολο 412 υποψηφίων, ενώ το 2006 διεκδίκησαν έδρα στη Βουλή 113 γυναίκες.

Το αποτέλεσμα ήταν θλιβερό, μόνο 6 γυναίκες υποψήφιες κατέλαβαν βουλευτική έδρα, στο σύνολο των 56 εδρών της βουλής, ποσοστό δηλαδή 10,7% σε σχέση με το 14,6% στα αποτελέσματα των βουλευτικών εκλογών του 2006.

Αρνητική εξέλιξη την οποία τονίζει και η αντιπροσωπεία του ΟΑΣΕ, που επισκέφθηκε την Κύπρο την περίοδο των πρόσφατων βουλευτικών εκλογών, στην έκθεση της οποίας επισημαίνεται ότι οι γυναίκες βρίσκονται σε μειονεκτικότερη θέση έναντι των αντρών όσον αφορά στην εκλεξιμότητα.
Το πρόβλημα βεβαίως δεν εντοπίζεται μόνο στη Βουλή των Αντιπροσώπων, αλλά αφορά το σύνολο των αιρετών θεσμικών οργάνων του κράτους και της κοινωνίας.
Παρόμοια κατάσταση επικρατεί και στις περιπτώσεις διορισμών οργάνων διαμόρφωσης και παραγωγής πολιτικής, όπως το Υπουργικό Συμβούλιο και τα Διοικητικά Συμβούλια Ημικρατικών Οργανισμών.

Η ισόρροπη συμμετοχή ανδρών και γυναικών στην πολιτική και δημόσια ζωή δεν είναι φυσικά θέμα μόνο αριθμητικής ισότητας, αλλά αφορά ένα ευρύτερο φάσμα κοινωνικών ζητημάτων. Με την ισόρροπη συμμετοχή, επιδιώκεται η συνδρομή της πολιτείας για την υπέρβαση των διακρίσεων, ώστε το πολιτικό δικαίωμα των γυναικών για εκπροσώπησή τους στους θεσμικούς φορείς άσκησης πολιτικής να περιέλθει από τη θεωρητική στην πραγματική διάστασή του.

Χαρακτηριστική της κατάστασης είναι η θέση της Επιτρόπου Διοικήσεως, η οποία επισημαίνει ότι παρά το ικανοποιητικό διεθνές και δεσμευτικό για τη Δημοκρατία θεσμικό πλαίσιο, η ισότητα των φύλων, υπό την ειδικότερη  έννοια της ίσης συμμετοχής γυναικών και ανδρών στα κέντρα λήψης αποφάσεων εξακολουθεί να είναι ακόμα προσδοκία.
Κατά την Επίτροπο, το πρόβλημα συνδέεται με τις αιτίες διακρίσεων λόγω φύλου που ανάγονται σε ιδεολογικούς, ιστορικούς, κοινωνιολογικούς, οικονομικούς και κοινωνικούς παράγοντες, με βαθιές ρίζες, οι οποίοι έχουν διαμορφώσει και παγιώσει πρότυπα, αντιλήψεις και προκαταλήψεις με ισχυρές αντιστάσεις που παρακωλύουν και παρεμποδίζουν τον περιορισμό των διακρίσεων, πολύ περισσότερο την εξάλειψη τους.

Πρέπει λοιπόν να ενεργήσουμε με έμπρακτους τρόπους ακριβώς για να καλλιεργήσουμε μια κοινωνική συνείδηση μέσα στο λαό μας ότι δεν είναι θέμα να γίνει χάρη στις γυναίκες, είναι υποχρέωση της πολιτείας να αντιμετωπίσει τις γυναίκες με τρόπο απολύτως ισότιμο με τον άντρα.

Ένα μέτρο ( και όχι χάρη) είναι οι ποσοστώσεις και θα πρέπει να πιέσουμε όλοι και όλες προς την κατεύθυνση των ποσοστώσεων, θα πρέπει να εκπονηθεί ένα σχέδιο δράσης, το οποίο να αφορά όλους και τα κόμματα και άλλους φορείς.

Αναγνωρίζεται λοιπόν, ότι για την επίτευξη αυτής της ισόρροπης συμμετοχής, είναι χρήσιμη η λήψη θετικών προσωρινών μέτρων, για να μειωθεί η ανισότητα που υπάρχει μέχρι να επιτευχθεί η πραγματική ισότητα.

 Η εισαγωγή ποσοστώσεων συνιστά μια θετική διάκριση, που δίνει κίνητρα στο μισό του πληθυσμού να συμμετέχει ενεργά στην κοινωνική και πολιτική ζωή του τόπου και να ανατρέπει έστω και στο επίπεδο της σωματικής παρουσίας στους χώρους όπου παίρνονται οι αποφάσεις το στερεότυπο του "πολιτικό=ανδρικό"
Για σκοπούς πρακτικής συνεισφοράς στην επίτευξη της έμφυλης ισότητας, χρειάζεται η ένταξη της διάστασης του φύλου στα κριτήρια που εφαρμόζουν τα πολιτικά κόμματα για τον καταρτισμό των ψηφοδελτίων.

 Λέγεται συχνά ότι η μειωμένη εκπροσώπηση  είναι λογικό παρεπόμενο της μικρής διάθεσης για εμπλοκή στην πολιτική δραστηριότητα που δείχνουν οι γυναίκες. Εδώ, όμως, έχουμε ένα σχήμα που εξηγεί την ελλιπή εκπροσώπηση αφήνοντας ανεξήγητη την μικρή συνολική συμμετοχή, ενώ και οι δύο αυτές πλευρές της γυναικείας πολιτικής παρουσίας (απουσίας;) απαιτούν εξίσου ερμηνεία και δεν εξηγεί η μία την άλλη. Ακόμη περισσότερο, θα μπορούσαμε να αντιστρέψουμε τη συνεπαγωγή εξηγώντας τη μικρή εμπλοκή ως απότοκο της μικρής εκπροσώπησης σε θέσεις ευθύνης.  Είναι σαφές ότι η μειωμένη συμμετοχή, όπως και η μειωμένη εκπροσώπευση είναι απόδειξη της κοινωνικής περιθωριοποίησης των γυναικών, και ότι πρέπει να υπάρξει έστω μια ποσοτική εξισορρόπηση. Μια συμπληρωματική οπτική είναι ότι στις  πολιτικές δομές και στις  διαδικασίες λήψης αποφάσεων ενυπάρχουν εξουσιαστικές και ιεραρχικές σχέσεις, και αυτό θα μπορούσε να μας οδηγήσει στη θέση ότι οι γυναίκες ως συλλογικό υποκείμενο, δεν στερούνται εξουσίας  επειδή δεν μετέχουν εκεί, αλλά δεν συμμετέχουν γιατί δεν έχουν εξουσία. Έτσι αν είναι να διεκδικηθούν κάποια μέτρα υπέρ των γυναικών, πρέπει πρώτα να εξασφαλίζεται η συμμετοχή τους. 
 
Δεν υποστηρίζω ότι  οι ποσοστώσεις ή όποιες θετικές διακρίσεις αποτελούν ριζοσπαστικά μέτρα για την εξάλλειψη της υποτέλειας, αλλά είναι μια θετική διάκριση δηλωτική για την αντίληψη περί δημοκρατίας που στηρίζουμε, που δίνει κίνητρα στο μισό του κόσμου να συμμετέχει ενεργά στην  κοινωνική και πολιτική ζωή, που παρέχει σε περισσότερες γυναίκες τις πληροφορίες που απαιτούνται ώστε η συμμετοχή να είναι ενδιαφέρουσα, που ανατρέπει έστω και στο επίπεδο της σωματικής παρουσίας στους χώρους όπου παίρνονται οι αποφάσεις το στερεότυπο του «πολιτικό = ανδρικό». Που, επομένως, δίνει άλλη σημασία στην  έννοια του ενεργού πολίτη και αμφισβητεί έμπρακτα την αστική αντίληψη για την υποτιθέμενη «αξιοκρατική» στελέχωση ( και ΟΧΙ επάνδρωση) των θέσεων ευθύνης.

Η καθιέρωση μιας ποσόστωσης, λοιπόν, στο επίπεδο του 50% -και όχι μικρότερων, που δεν αιτιολογούνται παρά μόνο βάσει της δυσκολίας να επιτευχθεί η αναλογία στον πληθυσμό, χωρίς να αποτελεί κανενός είδους πανάκεια, απαντάει σε κάποια από τα αιτήματα που εντελώς ελλειπτικά παρουσιάστηκαν πιό πάνω. Και, επιπλέον, πιέζει το ίδιο το κόμμα να διαμορφώσει τον τρόπο της δουλειάς του, ώστε αυτός να ταιριάζει περισσότερο σε μια αυξημένη γυναικεία εκπροσώπηση.

Είναι  "προφανές, ότι η απουσία ή η εν μέρει παρουσία γυναικών στα βασικά όργανα λήψης αποφάσεων εμποδίζει την ενσωμάτωση της διάστασης του κοινωνικού φύλου σε αυτές τις κρίσιμες σφαίρες επιρροής. Ταυτόχρονα, η έλλειψη προτύπων για τις γυναίκες αποτελεί ένα σοβαρό θέμα που προκύπτει από την υπo-αντιπροσώπευση τους στους διάφορους τομείς της πολιτικής ζωής. Σε κάθε δημοκρατική κοινωνία οι πολιτικές αποφάσεις πρέπει να αντικατοπτρίζουν τα ενδιαφέροντα και τις αξίες όλων των πολιτών, γεγονός που δεν ισχύει σήμερα όταν το περισσότερο του 50% του πληθυσμού μας είναι γυναίκες και αυτές δεν αντιπροσωπεύονται. Τα πρότυπα είναι απαραίτητο συστατικό για την κοινωνικοποίηση των κοριτσιών που ανατρέφονται σε μια βαθύτατα πατριαρχική κοινωνία.

Η ισότιμη συμμετοχή των γυναικών σε όλες τις σφαίρες της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής ζωής αποτελεί αναμφισβήτητα βασική αρχή της δημοκρατίας  με θεμελιώδη αξία, η οποία στοχεύει στη διατήρηση του κοινωνικού ιστού κάθε τόπου. Ωστόσο, παρά την πρόοδο που έχει επιτευχθεί κατά τα τελευταία χρόνια, με βάση τα στατιστικά στοιχεία, οι γυναίκες εξακολουθούν στην Κύπρο να υπο-εκπροσωπούνται στα κέντρα λήψης αποφάσεων, παρόλο που αποτελούν την πλειοψηφία του εκλογικού σώματος. Το γεγονός αυτό  οφείλεται σε σωρεία λόγων όπως η έλλειψη επαρκών οικονομικών πόρων για τη στήριξη της υποψηφιότητάς τους, η μη στήριξη από τα πολιτικά κόμματα, η μη υποστήριξη και προβολή τους από τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης. Κυριότερα, όμως, εμπόδια που συναντούν οι γυναίκες στην εκλογή τους είναι αφενός η έλλειψη χρόνου λόγω των πολλαπλών ρόλων που καλούνται να επιτελέσουν, είτε με την ιδιότητα της μητέρας, της συζύγου είτε της εργαζόμενης και του ανθρώπου που έχει αναλάβει να προσέχει τους ηλικιωμένους γονείς του και αφετέρου οι έμφυλες προκαταλήψεις που έχουν βαθιές ρίζες στην ιστορική και κοινωνική αντίληψη περί παραδοσιακών ρόλων ανάμεσα σε άνδρες και γυναίκες.

Εδώ ίσως θα πρέπει να τονίσουμε ότι το φαινόμενο που περιγράφουμε ισχύει δυστυχώς στις  περισσότερες χλωρες του πλανήτη.  Οι γυναίκες  υπο-εκπροσωπούνται σε όλους τους τομείς της οικονομικής, πολιτικής και δημόσιας ζωής και στα κέντρα λήψεως αποφάσεων. Αναφέρω ενδεικτικά ότι το 82% των πολιτικών κέντρων και οργάνων παγκόσμια, αποτελείται από άντρες. Στην Κύπρο, η γυναικεία εκπροσώπηση παραμένει υποβαθμισμένη σε όλους τομείς: ανέρχεται μόλις στο 14% στη Βουλή, στο 21% στον επιχειρηματικό κόσμο, στο 18% σε ανώτερες διευθυντικές θέσεις και στο 19% στη τοπική αυτοδιοίκηση. Έχουμε μόνο μία γυναίκα Δήμαρχο- να δούμε, σε λίγες μέρες, σε τούτες τις δημοτικές εκλογές τι θα γίνει-  ενώ υπάρχουν αρκετά δημοτικά συμβούλια χωρίς καμία γυναικεία συμμετοχή.

Σε αυτό το σημείο αξίζει τον κόπο να αναφέρουμε ότι τον Μάρτιο που μας πέρασε  οι Ευρωπαίοι υπουργοί απασχόλησης και κοινωνικών υποθέσεων ενέκριναν ένα ανανεωμένο σύμφωνο για την ισότητα των φύλων που αποσκοπεί να αυξήσει την παρουσία των γυναικών στα όργανα λήψης αποφάσεων, αποφεύγοντας ωστόσο να επιβάλλουν ποσοστώσεις σε όλη την ΕΕ.
Το Συμβούλιο Πολιτικής Απασχόλησης και Κοινωνικής Πολιτικής κάλεσε για δράση σε εθνικό επίπεδο μέχρι το 2020 «ώστε να προωθήσει την ισότιμη συμμετοχή γυναικών και ανδρών στη λήψη αποφάσεων σε όλα τα επίπεδα και σε όλα τα πεδία», σύμφωνα με το κείμενο που υιοθετήθηκε από τους υπουργούς.

Ωστόσο, το χάσμα μεταξύ των φύλων παραμένει ευρύ στην ΕΕ. Η στατιστική υπηρεσία της ΕΕ Eurostat, εκτιμά ότι οι γυναίκες στην ΕΕ πληρώνονται κατά μέσο όρο κατά 1/5 λιγότερο από τους άνδρες για την ίδια δουλειά.

Η ανεργία των γυναικών επίσης, είναι υψηλότερη από αυτή των ανδρών. Είναι ακόμη λιγότερες σε επίπεδο κορυφαίων θέσεων στην οικονομική και πολιτική σφαίρα.
Μόλις 3 αρχηγοί εθνικών κυβερνήσεων της ΕΕ είναι γυναίκες- η Άνγκελα Μέρκελ  στη Γερμανία , η Mari Kiviniemi στη Φινλανδία και η Iveta Radicova  στη Σλοβακία.
Λιγότερο από το ? των μελών των εθνικών κοινοβουλίων της ΕΕ είναι γυναίκες, με ποσοστά λιγότερο από 10% σε χώρες όπως η Μάλτα ή η Ουγγαρία, που αναφέραμε πιο πριν και ακριβώς πιο πάνω από αυτές τις δύο χώρες είναι η Κύπρος..

Οι γυναίκες «σπανίζουν» επίσης σε κορυφαίες θέσεις του ιδιωτικού τομέα. Σύμφωνα με στοιχεία της Επιτροπής, μόλις το 3% των ΔΣ των εταιρειών είναι γυναίκες.
Για να αντιμετωπιστεί αυτό το χάσμα, η Επίτροπος για τα θεμελιώδη δικαιώματα Viviane Reding πρότεινε τον Ιούλιο την εισαγωγή ποσοστώσεων φύλου σε επίπεδο ΕΕ ώστε να αυξηθεί η συμμετοχή των γυναικών στα όργανα λήψης αποφάσεων.

Η πρότασή της δεν εγκρίθηκε από τους υπουργούς της ΕΕ. «Δεν συζητήσαμε για το θέμα», παραδέχτηκε ο Ιταλός υπουργός απασχόλησης Maurizio Sacconi σε ένα συνέδριο μετά τη συνάντηση του Συμβουλίου. Το Σύμφωνο για την Ισότητα των Φύλων δεν κάνει κάποια αναφορά σε ποσοστώσεις.

Ωστόσο πολλά κράτη οδεύουν προς αυτή την κατεύθυνση. Μέτρα για την αύξηση της συμμετοχής των γυναικών στα ΔΣ ιδιωτικών ή κρατικών εταιρειών έχουν ήδη τεθεί σε εφαρμογή ή λαμβάνονται στην Ισπανία, στην Ιταλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, το Βέλγιο και την Αυστρία σύμφωνα με αξιωματούχο της Επιτροπής.

Πρέπει η Κύπρος να προχωρήσει με τέτοια μέτρα και πρέπει να παύσει να βρίσκεται μεταξύ των κρατών μελών της Ε.Ε με τα χαμηλότερα ποαοστά. Πως θα υπάρχει κοινωνική ισότητα χωρίς δημοκρατική συμμετοχή; Πως θα δομηθεί μια δημοκρατία που θα μπορεί να περιλαμβάνει την πολυμορφία των υποκειμένων, που θα μπορεί να απορρίπτει εκείνες μόνο τις διαφορές που αναπαράγουν σχέσεις υποτέλειας; Δεν είναι εύλογο να θεωρείται ότι μια δημοκρατία που θα καταφέρει να καταπολεμήσει μια από τις κύριες ανισότητες όπως αυτή μεταξύ των φύλων, θα καταφέρει να αντιμετωπίσει και άλλους παράγοντες ανισότητας;

Ολοκληρώνοντας σας καλώ στις Δημοτικές Εκλογές της 18ης Δεκεμβρίου να ψηφίσουμε με μια έμφυλη ματιά, να ψηφίσουμε τις άξιες γυναίκες υποψήφιες και όχι μόνο άντρες και για τις θέσεις των Δημάρχων και των Δημοτικών Συμβούλων και των Σχολικών Εφόρων. Με τη συμμετοχή των γυναικών μέσα στα Δημοτικά Συμβούλια, στις Σχολικές Εφορίες αλλά και με την πρωτοκαθεδρία στις θέσεις των Δημάρχων θα διασφαλιστεί ότι οι δημοτικές υποθέσεις, οι υποθέσεις των σχολείων μας θα τυγχάνουν μιας σωστής μεταχείρισης προς όφελος των τοπικών κοινωνιών. 

Σας ευχαριστώ